W Dniu Kobiet 8 marca – wspomnienie – Eugenia Maternicka jedna z pierwszych polskich Emancypantek, Sawantek… – XIX/XX wiek.

,,KOBIETY W RODZINIE”

Niech chociaż te kilka słów wspomnienia da ślad pamięci o Eugenii Maternickiej jako kobiecie niezwykłej, bo w różnych opracowaniach czy w necie nic na jej temat nie ma.

Los sprawił, że w latach po II Wojnie Światowej, w parterze jej własnego domu we Włochach pod Warszawą, zamieszkał z rodzicami słynny pisarz Marek Nowakowski, który poświęcił Eugenii Maternickiej opowiadanie pod tytułem “Bambusowa Etażerka” w swojej książce “Powidoki 2 Wspomnij Ten Domek Na Gęsiówce” z 1996 roku. Oto fragmenty tego tekstu, który mówi jak Eugenia Maternicka uczyła młodego Marka Nowakowskiego (nazywała go Krzysiem) miłości do książek i była być może zaczynem części jego twórczości.

====

Autor: Marek Nowakowski

BAMBUSOWA ETAŻERKA

“Pani gospodyni zaprosiła mnie pierwszy raz na górę w letnie, upalne popołudnie, Poprzedniego dnia zobaczyła mnie w kącie altany z książką w rękach.

– Sienkiewicz – powiedziała w zamyśleniu pani gospodyni. – Taki był szarmancki, dystyngowany. – Bardzo dokładnie opisała jego wygląd i maniery. W swoim zacienionym pokoju usadowiła mnie na krzesełku, które miało siedzenie wyplatane popękaną rafią. Sama siadła w skórzanym fotelu przy masywnym biurku. Jego blat był pokryty zielonym suknem i stała na nim marmurowa suszka z mosiężną główką. Moją uwagę zwróciły szklane kałamarze z metalowymi pokrywkami i lampa z zieloną ambrą na nóżce z brązu, oplecionej kiściami winogron. Na ścianach wisiały owalne portrety w złoconych ramach. Spoglądali z nich brodaci mężczyźni i surowe matrony…

Już nie pamiętam treści tamtej rozmowy sprzed tylu lat. Na pewno pani gospodyni wypytywała mnie o lektury…

Surowe oczy pani gospodyni złagodniały nieco i wyciągnęła z dołu bambusowej etażerki jakiś tom w twardych okładkach. Pokazała dedykację stamtąd pluszową laleczkę, podarowaną jej przez Prusa. Następnie przeczytała list od niego, pełen staroświeckiej galanterii i żarcików… Działo się to w tak zamierzchłych czasach… Pani gospodyni piastowała wtedy odpowiedzialne stanowisko w szacownym wydawnictwie Gebethnera i Wolfa. Zaczęła tam pracować na dwa lata przed końcem XIX wieku. Jedna z nielicznych  wykształconych, niezależnych kobiet. Studiowała na Wyższych Kursach Żeńskich im. Bestużewa w Petersburgu, a później w Genewie.

Tak zaczęły się moje wizyty w zacienionym pokoju pełnym książek i wspomnień… Rozmawialiśmy o książkach i ludziach zajmujących się ich pisaniem… Natomiast bardzo lubiła Artura Oppmana, czyli Or-Ota, który był redaktorem Tygodnika Ilustrowanego, wydawanego przez firmę Gebethner i Wolf. Sympatyczny starszy pan i pisał piękne wiersze o Warszawie. Przy każdej charakterystyce poety, powieściopisarza czy dziennikarza sięgała do przepastnej szuflady i znajdowała tam odpowiedni list, pozdrowienia świąteczne lub imieninowe, karteczkę z zagranicznej podróży do Nizzy, Meranu, często z bardzo przejrzystą aluzją…

Ci mityczni, nieżyjący pisarze zmartwychwstali i przybliżali się na odległość ręki, nabierali kształtu zwyczajnych ludzi. Widziałem ich, słyszałem. Atmosfera pokoju sprzyjała wskrzeszaniu przeszłości…Ścienny zegar odmierzał monotonnie czas… Lubiłem dotykać grzbietów tych tomów z tłoczonymi literami tytułów i nazwisk autorów. Powoli przewracałem karty, wpatrywałem się w winiety z roślinnymi i kwiatowymi ornamentami i jeszcze przed czytaniem widziałem dostojnego barona Weysenhoffa, namiętnego myśliwego i bywalca karcianych klubów lub dobrodusznego Bolesława Prusa. Pani gospodyni opowiadała o jego skromności, życzliwości ludziom i chorobie lęku przestrzeni. Najbardziej zagustowałem w grubych, ciężkich rocznikach Wędrowca, Biesiady Literackiej i Tygodnika Ilustrowanego…

Zostałem namiętnym pożeraczem książek i później już wszędzie, gdzie się znalazłem, od razu rzucałem wytrawne spojrzenie myśliwego na oszklone szafy bibliotek, półki i uchylone szuflady pełne papierów. Ilekroć nadarzała się okazja, gładziłem grzbiet książki, smakując powoli przyjemność odkrywania zaklętej w druku sztuki opisywania ludzi i wydarzeń.”

====

Niech małym dodatkiem do tego opowiadania będzie fragment wywiadu, jaki udzielił Marek Nowakowski dla dziennika Rzeczpospolita – wydanie sobotnio-niedzielne 26-27.01.1991 r. strona 3/5, o cioci Eugenii Maternickiej:

“Była to bardzo ciekawa osoba. Była jedną z prawdziwych emancypantek, sawantek.”

====

Ciocia Eugenia Maternicka odeszła z naszego ziemskiego padołu w Warszawie w roku 1967, mając 92 lata, przeszła przez całe jej życie jako panna, niezależna Emancypantka.

Cóż wiemy na dziś o jej przodkach? Z szacunku dla niej zebraliśmy podstawowe, genealogiczne dane, w prostej linii miecza było to tak:

1. Tatą Eugenii Maternickiej (urodzonej w Warszawie dnia 16.09.1875 roku) był Józef Maternicki, urodzony w roku 1827 we Włocławku, jednym z najstarszych polskich miast, notowanego w Polsce od XI wieku, położonym tak pięknie nad główną rzeką Polski Wisłą, gdzie przez wieki rzeka była głównym żywicielem miasta.
2. Dziadkiem Eugenii Maternickiej, a ojcem jej taty Józefa był Jan Maternicki, urodzony w roku 1777 w tymże Włocławku. Jan Maternicki był znanym mieszczaninem miasta Włocławka i piastował w mieście stanowisko Retmana (był odpowiedzialny za rzekę Wisłę – to znaczy za gospodarowanie na niej, umowy flisackie, spływu towarów, stanu rzeki i portu, obsługi ogólnej) – o zaszczytnej funkcji Retmana wiemy z wpisu metrykalnego urodzenia jego syna Józefa Maternickiego z RK Parafii we Włocławku z roku 1827 wpis numer 57 (Archiwum Państwowe w Toruniu i Bydgoszczy) – gdzie podano, że: “Stawił się w lutym 1827 roku o godzinie czwartej po południu Jan Maternicki, Retman z miasta Włocławka, lat czterdzieści mający, w obecności Jędrzeja Mieleckiego, Szypra z Torunia lat czterdzieści jeden, i Jana “Międzyrzecza” (do dalszego rozczytania) lat trzydzieści sześć, i okazał nam dziecię płci męskiej urodzone drugiego lutego roku bieżącego o godzinie dwunastej z południa z jego małżonki Antoniny (Maternickiej) z domu Ławczyńskich lat trzydzieści siedem mającej. Dziecięciu temu na Chrzcie Świętym Nadane Zostało Imię Józef, a Jego Rodzicami Chrzestnymi byli ……… (do dalszego rozczytania) Jędrzej Kielecki i Konstancya “Przedpełska” (do dalszego rozczytania). Akt ten Stawającym i Świadkom został przeczytany…  X. (Ksiądz) Szymon Nowakowski, Komendant Włocławski”.
3. Pradziadkiem Eugenii Maternickiej, a ojcem jej dziadka Jana Maternickiego był Marcin Maternicki, urodzony ok. roku 1750
4. Według przekazów rodzinnych i herbarza Uruskiego tom X, strona 272 – Maternicki od Materna byli herbu Ślepowron:  https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%9Alepowron_(herb_szlachecki)

—

Załączone fotografie:

1. Ciocia Eugenia Maternicka z wujkiem Wincentym Skorka (spacer w ZOO Warszawa 1937 rok)

2. Ciocia Eugenia Maternicka (Warszawa, 1920 rok)

3. Symboliczna pamiątkowa fotografia z dolnego tarasu domu we Włochach, który Ciocia Eugenia Maternicka wybudowała wspólnie z wujkiem Wincentym Skorką w 1937 roku,  ta fotografia jest z ok. lata 1945 roku – z opisu na rewersie fotografii – stoją na tarasie jej domu Eugenia Maternicka, członek jej rodziny, też nauczycielka pobliskiej szkoły we Włochach mama Walentyna Maszkowska (w latach okupacji prowadziła w tym domu dla uczniów tajne nauczanie, co groziło śmiercią ze strony nazistów), oraz chłopcy – od prawej chłopiec Marek ‘Krzyś’ Nowakowski (ten sam, w przyszłości wielki, niezłomny pisarz, poeta, scenarzysta, aktor) i jego kolega z pobliskiego domu we Włochach Janusz Kocemba.

—

Obraz rodzinnej pamięci umieściła:

Maria Mioduszewska-Wysocka s.v. Maszkowska